Материал
ӘОЖ: 355/359.07
ҒТАМР: 78.17.29
ШАПАШЕВ М.А.1, АЛЬНАЗИРОВ Р.Б.2, КЕНЖЕБАЕВА А.М.3, НУРСЕИТОВ Н.Г.4
1 педагогика ғылымдарының кандидаты, философия докторы (PhD), қауымдастырылған профессор (доцент), Ұлттық ұлан академиясының жедел өнер және моральдық-психологиялық қамтамасыз ету кафедрасының бастығы, полковник.
2 философия докторы (PhD), қауымдастырылған профессор (доцент), Ұлттық ұлан академия бастығының орынбасары (ғылыми жұмыс жөнінде), полковник.
3 аспирант, магистр, Ұлттық ұлан академиясының жедел өнер және моральдық-психологиялық қамтамасыз ету кафедрасының аға оқутышы, подполковник
4 С. Нұрмағамбетов атындағы Құрлық әскері ӘИ тәрбие және идеологиялық жұмыстар кафедрасының бастығы, полковник
ҰЖЫМДЫҚ ҚАУIПСIЗДIК ТУРАЛЫ ШАРТТЫ ҰЙЫМДАСТЫРУ ФОРМАТЫНДАҒЫ ӘСКЕРИ-ТЕХНИКАЛЫҚ ЫНТЫМАҚТАСТЫҚТЫҢ МАЗМҰНЫ ЖӘНЕ МАҒЫНАСЫ
Андатпа. Мақалада авторлар ұжымдық қауіпсіздік шартына қатысушы мемлекеттер арасындағы әскери-техникалық ынтымақтастықтың мәнісі мен мазмұны және негізгі принциптерін қарастырады. Мақаланың мақсаты – ұжымдық қауіпсіздік шартына қатысушы мемлекеттер арасындағы әскери-техникалық ынтымақтастықтың қазіргі формаларын және перспективаларын талдау, мұндай ынтымақтастықтың дамуының негізгі драйверлерін және кедергілерін анықтау, сондай-ақ оның аймақтық күштер тепе-теңдігін қамтамасыз етудегі маңыздылығын бағалау. Жұмыста Қорғаныс блогының қалыптасуының тарихи контексі, бірлескен өндіріс және қазіргі технологиялық интеграцияның нақты жобалары, сондай-ақ өзгеретін халықаралық жағдайда ынтымақтастықты оңтайландыру бойынша ұсыныстар қарастырылады. Ғылыми мақала ЖТН АР261032/0224 «Ұжымдық жедел әрекет ету күштері құрамында Қазақстан республикасы Ұлттық ұланының бөлімшелерін даярлау және қолдану мәселелерін жетілдіру: мәселелер мен шешу жолдары» 2025-2027 жылдарға арналған гранттық қаржыландыру ғылыми жобасын орындау шеңберінде жарияланды (зерттеуді Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Ғылым комитеті қаржыландырады).
Түйінді сөздер: әскери-техникалық ынтымақтастық, коллективтік қауіпсіздік шартының қатысушылары, әскери кадрларды даярлау жүйелері, әскер.
ШАПАШЕВ М.А.1, АЛЬНАЗИРОВ Р.Б.2, КЕНЖЕБАЕВА А.М.3, НУРСЕИТОВ Н.Г.4
1 кандидат педагогических наук, ассоциированный профессор (доцент), начальник кафедры ОИиМПО, полковник
2 доктор философии (PhD), ассоциированный профессор (доцент), заместитель начальника Академии Национальной гвардии (по научной работе), полковник.
3 аспирант, магистр, старший преподаватель кафедры оперативного искусства и морально-психологического обеспечения Академии Национальной гвардии, подполковник
4 начальник кафедры воспитательной и идеологической работы ВИ Сухопутных войск им. С. Нурмагамбетова, полковник
СУЩНОСТЬ И СОДЕРЖАНИЕ ВОЕННО-ТЕХНИЧЕСКОГО СОТРУДНИЧЕСТВА В ФОРМАТЕ ОДКБ
Аннотация. В статье авторами рассматриваются сущность и содержание, и основные принципы военно-технического сотрудничества между государствами – участниками Договора о коллективной безопасности. Цель статьи - проанализировать текущие формы и перспективы военно технического сотрудничества между государствами участниками Договора о коллективной безопасности, выявить основные драйверы и барьеры развития такой кооперации, а также оценить её значение для обеспечения регионального баланса сил. В работе будут рассмотрены исторический контекст формирования оборонного блока, конкретные проекты совместного производства и современной технологической интеграции, а также предложены рекомендации по оптимизации сотрудничества в условиях меняющейся международной обстановки. Научная статья опубликована в рамках выполнения научного проекта грантового финансирования на 2025-2027 годы ИРН АР261032/0224 «Совершенствование вопросов подготовки и применения подразделений Национальной гвардии Республики Казахстан в составе коллективных сил оперативного реагирования: проблемы и пути их решения» (исследование финансируется Комитетом науки Министерства науки и высшего образования Республики Казахстан).
Ключевые слова: военно-техническое сотрудничество, участники Договора о коллективной безопасности, системы подготовки военных кадров, армия.
SHAPASHEV M.A.1, ALNAZIROV R.B.2, KENZHEBAEVA A.M.3, NURSEITOV N.G.4
1 candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (Associate Professor), Head of the Department of OIiMPO, Colonel
2 doctor of Philosophy (PhD), Associate Professor (Associate Professor), Deputy Head of the National Guard Academy (for scientific work), Colonel.
3 graduate student, master, senior lecturer at the Department of Operational Art and Moral and Psychological Support of the National Guard Academy, lieutenant colonel
4 head of the Department of Educational and Ideological Work of the VI Ground Forces named after S. Nurmagambetov, Colonel
COST AND CONTENT OF MILITARY TECHNOLOGICAL COOPERATION IN THE FORMAT OF THE COLLECTIVE SECURITY TREATY
Annotation. The article examines the essence and content and basic principles of military and technical cooperation among the States parties to the Collective Security Treaty, the purpose of which is to analyse the current forms and prospects of military technical cooperation among the States parties to the Collective Security Treaty, to identify the main drivers and barriers to the development of such cooperation and to assess its relevance to the regional balance of forces. Reviewed the historical context of the formation of the defence unit, specific co-production projects and modern technological integration, and proposed recommendations to optimize cooperation in the changing international environment. The scientific article was published as part of the implementation of the scientific grant financing project for 2025-2027 IRN AR261032/0224 «Improving the training and deployment of units of the National Guard of the Republic of Kazakhstan as part of collective rapid response force: problems and solutions» (the study is funded by the Science Committee of the Ministry of Science and Higher Education of the Republic of Kazakhstan)
Keywords: мilitary and technical cooperation, parties to the Collective Security Treaty, military training systems, army.
Мақалада авторлар ұжымдық қауіпсіздік шартына қатысушы мемлекеттер арасындағы әскери-техникалық ынтымақтастықтың мәнісі мен мазмұны және негізгі принциптерін қарастырады. Мақаланың мақсаты – ұжымдық қауіпсіздік шартына қатысушы мемлекеттер арасындағы әскери-техникалық ынтымақтастықтың қазіргі формаларын және перспективаларын талдау, мұндай ынтымақтастықтың дамуының негізгі драйверлерін және кедергілерін анықтау, сондай-ақ оның аймақтық күштер тепе-теңдігін қамтамасыз етудегі маңыздылығын бағалау. Жұмыста Қорғаныс блогының қалыптасуының тарихи контексі, бірлескен өндіріс және қазіргі технологиялық интеграцияның нақты жобалары, сондай-ақ өзгеретін халықаралық жағдайда ынтымақтастықты оңтайландыру бойынша ұсыныстар қарастырылады. Ғылыми мақала ЖТН АР261032/0224 «Ұжымдық жедел әрекет ету күштері құрамында Қазақстан республикасы Ұлттық ұланының бөлімшелерін даярлау және қолдану мәселелерін жетілдіру: мәселелер мен шешу жолдары» 2025-2027 жылдарға арналған гранттық қаржыландыру ғылыми жобасын орындау шеңберінде жарияланды (зерттеуді Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Ғылым комитеті қаржыландырады).
Түйінді сөздер: әскери-техникалық ынтымақтастық, коллективтік қауіпсіздік шартының қатысушылары, әскери кадрларды даярлау жүйелері, әскер.
Кіріспе. Әскери-техникалық ынтымақтастық – қатысушы мемлекеттердің қорғаныс қабілетін нығайтуға және аймақтағы тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталған ұжымдық қауіпсіздік жүйесінің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. 1992 жылы қатысушы елдер арасында Ұжымдық қауіпсіздік туралы шартқа (әрі қарай - ҰҚШ) қол қойылған посткеңестік кеңістікте қорғаныс саласындағы өзара міндеттемелер ерекше стратегиялық мағынаға ие болды. Саяси-әскери диалогтың дәстүрлі түрлерімен қатар, ҰҚШ қару-жарақтарды бірлесіп дамыту, өндіру және жаңарту, бірыңғай стандарттарды қалыптастыру және бірлескен оқу-жаттығуларды өткізу үшін платформа құрды, бұл қатысушыларға сыртқы қауіп-қатерлер мен ішкі сын-қатерлерге тиімдірек ден қоюға мүмкіндік береді.
Жалпы құқықтық база болғанына қарамастан, ҰҚШ мүше мемлекеттері арасындағы әскери-техникалық өзара әрекеттесудің сипаты мен ауқымы әртүрлі. Геосаяси бәсекелестіктің өсуі, қорғаныс саласындағы технологиялық өзгерістер және кейбір елдерде интеграция процестерінің үдеуінің фонында, жаңа техникалық үлгілерді бірлесіп құру бағдарламалары, кибер қауіпсіздік саласындағы тәжірибе алмасу, сондай-ақ жеткізілімдерді және логистикалық шешімдерді үйлестіру сияқты бағыттардағы ынтымақтастықты тереңдету тенденциясы байқалады. Сонымен қатар, қатысушылардың ұлттық мүдделерінің, қарулы күштерінің жай-күйінің деңгейі мен экономикалық мүмкіндіктерінің айырмашылықтарына байланысты қиындықтар сақталады.
Зерттеудің теориялық және әдіснамалық негіздері.
Қазіргі заманғы әскери-техникалық ынтымақтастықты ұжымдық қорғаныс бірлестіктері аясында түсіну жүйелік талдау және халықаралық қатынастар классиктерінің еңбектеріне негізделген. Мысалы, А.В. Караванов әскери-техникалық интеграцияны біртұтас қорғаныс-саяси жүйенің құрамдас бөлігі ретінде қарастыру қажеттігін атап көрсетеді, онда әр компонент (техника, персонал, инфрақұрылым) өзара байланысты. Э.С. Золотарёв ынтымақтастықтың көп деңгейлі құрылымын енгізеді – стратегиялық келісімдерден бастап бірлескен өндіріс жобаларына дейін – және оның Ұжымдық қауіпсіздік туралы шартқа қолданылуын көрсетеді. Сонымен қатар, М.И. Барабановтың зерттеулері қорғаныс тізбектерінің қалыптасуында институционалдық факторлар мен тарихи үзіліссіздіктің рөлін ашады. Бұл теориялық тәсілдердің жиынтығы ҰҚШ-ға қатысушы елдердің ынтымақтастығының саяси және технологиялық аспектілерін талдауға мүмкіндік беретін тұжырымдық негізді құрайды.
Зерттеудің методологиялық негізіне салыстырмалы талдауды динамикалық процестерді модельдеумен үйлестіретін кешенді пәнаралық тәсіл таңдалды. Салыстырмалы талдау бірлескен қорғаныс бағдарламаларын іске асырудағы әртүрлі елдердің тәжірибесін салыстыруға, ортақ заңдылықтар мен ерекшеліктерді анықтауға мүмкіндік береді. Қосымша ретінде ҰҚШ-ның ресми құжаттарын, қорғаныс министрліктерінің баспасөз хабарламаларын және профильдік журналдардағы жарияланымдарды сапалық контент-талдау қолданылады. Мұндай мульти-әдістемелік жиынтық теориялық жапсырудың тереңдігін де, қорытындыларды тәжірибелік тексеруді де қамтамасыз етеді, бұл Коллективтік қауіпсіздік туралы шарт аясында әскери-техникалық ынтымақтастықты одан әрі дамыту бойынша негізделген ұсыныстарды құруға мүмкіндік береді.
Зерттеу нәтижелерін талқылау.
Авторлар әскери-техникалық ынтымақтастық – халықаралық қатынастар саласындағы, әскери мақсатындағы өнімді шығару, әкелу, беру, сатып алу және әзірлеумен байланысты қызмет екенін атап көрсетеді. Осы салалардағы өзара әрекеттесу 1992 жылғы 15 мамырдағы Коллективтік қауіпсіздік туралы шартқа қатысушы мемлекеттер арасындағы әскери-техникалық ынтымақтастықтың негізгі принциптері туралы келісім негізінде жүзеге асырылады. Аталған келісім 2001 жылдың қыркүйегінен бері – 25 жылдан астам уақыт бойы қолданыста болып келеді [1].
Келісімде әскери тағайындалған өнімдерді жеңілдетілген шарттармен – яғни, ұлттық қарулы күштер, басқа әскерлер, әскери құралымдар, құқық қорғау органдары және тараптардың арнайы қызметтері өздерінің қажеттіліктері үшін сатып алатын әскери тағайындалған өнімдер бағасы негізінде қалыптасқан бағалар бойынша жеткізу көзделеді.
Атап айтқанда, жеңілдетілген жеткізу қағидаты Ұйымға мүше мемлекеттерге жүз миллиондаған доллармен есептелетін айтарлықтай қаржылық пайда әкеледі. Осы салалардағы өзара әрекеттестіктің маңызды нәтижесі – аталған келісімге қосымша хаттамаларды қабылдау арқылы әскери тағайындалған өнімдерді жеңілдетілген түрде жеткізу механизмін үнемі кеңейту болып табылады.
Бастапқыда келісім осы делдалдық жеткізілімдерді ұжымдық қауіпсіздік аймақтарындағы көп тарапты күштер мен құралдар құрамына бөлінген ұлттық әскери құрамаларының мүддесі үшін жүзеге асыруды көздеген. Кейіннен олар Ұйымға мүше мемлекеттердің барлық қарулы күштеріне, содан кейін – басқа әскерлерге, әскери құрамаларға, құқық қорғау органдарына және арнайы қызметтерге таратылды.
2019 жылы осы келісімге өзгерістер енгізу жөніндегі төртінші хаттама күшіне енді. Бұл құжат Ұжымдық қауіпсіздік шарты ұйымының (әрі қарай - ҰҚШҰ) Қоллективтік қауіпсіздік кеңесінің сессиясында 2017 жылдың 30 қарашасында Мемлекет басшылары – Ұйымға мүше мемлекеттердің басшылары қол қойды. Ол әскери мақсаттағы өнімдердің баға белгілеу механизмін анықтайды, ол өндіруші тарап өзінің ұлттық қарулы күштерінің, басқа әскерлердің, әскери құралымдардың, құқық қорғау органдарының және арнайы қызметтердің мүддесі үшін сатып алмайтын, бірақ Ұйымға мүше басқа мемлекеттерге жеткізілетін өнімдерге қатысты. ҰҚШҰ-ға мүше мемлекеттердің қарулы күштерін тиімді жабдықтауды ұйымдастыру үшін қазіргі уақытта ҰҚШҰ-ға мүше мемлекеттердің қарулы күштерінің жабдықтау заттарын каталогтау жөніндегі мемлекетаралық жүйені құру бойынша белсенді жұмыс жүргізілуде. Мұндай жүйе туралы тиісті ереже қабылданды, ҰҚШҰ-ға мүше мемлекеттердің қарулы күштерінің жабдықтау заттарын каталогтау жөніндегі мемлекетаралық орталық құрылды. 2016 жылы ҰҚШҰ ҚХҚ шешімімен ҰҚШҰ-ға мүше мемлекеттердің қарулы күштерінің жабдықтау заттарын мемлекетаралық каталогтау жүйесінің классификаторы бекітілді, сондай-ақ ҰҚШҰ-ға мүше мемлекеттердің қарулы күштерінің жабдықтау заттарын каталогтау жөніндегі мемлекетаралық орталықтың ҰҚШҰ-ға мүше мемлекеттердің ұлттық органдарымен және каталогтау орталықтарымен ақпараттық өзара әрекеттесуі туралы ереже бекітілді [2].
2023 жылы Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарттың қорғаныс министрлері кеңесінің қабылдаған шешімдерімен ҰҚШ мүше мемлекеттерінің қарулы күштерін жабдықтау заттарын каталогтау мемлекеттік жүйесінің әдістемелік құжаттары бекітілді. Қазіргі уақытта әдістемелік құжаттар аясында ҰҚШ мүше мемлекеттерінің қарулы күштерін жабдықтау заттарының мемлекеттік каталогының жобалық құрылымын, сондай-ақ ҰҚШ мүше мемлекеттерінің қарулы күштерін жабдықтау заттарын каталогтау мемлекеттік жүйесінің әдістемелік құжаттарын дайындау жұмыстары жүргізілуде. Әскери-техникалық ынтымақтастық саласындағы жұмыстың маңызды нәтижесі – 20 желтоқсан 2011 жылы Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарттың қорғаныс министрлері кеңесінің шешімімен бекітілген заманауи қару-жарақ, әскери және арнайы техникамен, арнайы құралдармен жабдықтау жөніндегі мақсатты мемлекетаралық бағдарламаны іске асыру болып табылады. Осы Бағдарлама аясында ҰҚШ мүше мемлекеттерінің мүдделі министрліктері мен ведомстволарының қатысуымен аталған күштерді (ҰҚШ жедел ден қою ұжымдық күштері) жабдықтау жоспары дайындалып, 2021 жылдың қараша айында бекітілді [3]. Жоспар шараларын іске асыру мерзімі – 2022 – 2026 жылдар. Әскери мақсатындағы өнімді жеңілдетілген шарттармен жеткізу механизмі бүгінде әскери-техникалық ынтымақтастықтың күнделікті жағдайында ғана емес, сонымен қатар реттелгенін айту қажет. ҰҚШ мүше мемлекеттеріне агрессия қаупі туған жағдайда немесе агрессия актісі жасалған жағдайда әскери-техникалық көмек көрсету жөніндегі мемлекетаралық механизм әзірленді және қолданыста. Мұндай механизмның мазмұны 2007 жылғы ҰҚШ мүше мемлекеттеріне әскери-техникалық көмек көрсету механизмі туралы хаттамамен реттеледі.
Осы ретте әскери-техникалық көмек деп, тараптардың Қарулы Күштерінің жауынгерлік қабілетін сақтау және қалпына келтіру мақсатында тегін немесе басқа да жеңілдік шарттармен ұсынылатын:
- егер осы тарапқа қарсы агрессия актісі жасалу қаупі туындаса;
- немесе егер тарап БҰҰ Хартиясының 51-бабына сәйкес жеке немесе ұжымдық өзін-өзі қорғану құқығын қолданса;
- немесе егер тарап терроризм актілерінің немесе егемендік пен аумақтық тұтастыққа басқа да қауіптердің нысаны болса [4].
Бұл құжатқа сәйкес, көмек көрсету туралы өтініш тарап басшысы немесе тараптар басшыларынан басқа тараптар басшыларына жіберіледі, және ҰҚШ Бас хатшысына хабарлама жіберіледі. Өтініште әскери мақсатындағы қажетті өнімдердің тізбесі, көмек көлемі және мерзімі көрсетілуі тиіс. Ұйымның Қоллективтік қауіпсіздік кеңесі тараптардың біреуіне қарсы агрессия актісі жасалу қаупі деп бағаланатын жағдай туындаған жағдайда, көмек тараптарға олардың ұлттық заңнамасына сәйкес көрсетіледі. Ұжымдық қауіпсіздік кеңесі шешім жобасын дайындауды ҰҚШ Бас хатшысы жүзеге асырады. Ұйымның Қоллективтік қауіпсіздік кеңесінің шешімін келісу және қол қою жұмыс тәртібімен жүзеге асырылуы мүмкін. Төтенше жағдайларда (соның ішінде агрессия актісі жасалған жағдайда) көмек көрсету туралы шешім әр тарап жеке-жеке қабылдануы мүмкін және оның заңнамасына сәйкес көмек туралы тараптың (тараптардың) өтініші негізінде іске асырылуы мүмкін. Бұл ретте, көмек көрсету туралы шешім қабылдаған тараптар ҰҚШ Бас хатшысын алдағы әрекеттердің мақсаттары мен мазмұны туралы хабардар етеді. Көмек ретінде бөлінетін әскери мақсатындағы өнімдерді жеткізуші тараптың шарттары бойынша қайтаруға болады, шығын материалдарынан (оқ-дәрілер, қосалқы бөлшектер, майлау материалдары, мүлік), сондай-ақ жауынгерлік қимылдар барысында жоғалған қару-жарақ және әскери техника үлгілерінен басқа, олардың шарты бойынша өтеу төленеді.
Сонымен қатар, тәжірибе көрсетіп тұрғандай, осындай көмек көрсету механизмін оның уақтылылығы тұрғысынан одан әрі жетілдіру қажет. Осы мәселені шешу үшін ұйымның ұжымдық қауіпсіздік жүйесі күштері мен құралдарының командалық-штабтық оқулары мен жаттығулары барысында мемлекеттердің мүдделі министрліктері мен ведомстволарының қатысуымен ішкі мемлекеттік механизмдерді тексеру арқылы әскери-техникалық көмек көрсетуді жетілдіру көрінеді.
Ұйым аясындағы әскери-техникалық ынтымақтастықты дамытудың маңызды бағыттарының бірі – әскери кадрларды даярлау және оларды дамыту жүйесін қалыптастыру және дамыту болып табылады.
Ұжымдық қауіпсіздік шарты ұйымының мүше мемлекеттерінің қарулы күштері үшін әскери кадрларды даярлау жөніндегі 2005 жылғы келісім негізінде осы саладағы ынтымақтастық сәтті жүзеге асырылуда. Аталған келісім Ұйым мүше мемлекеттерінің қарулы күштері, басқа әскерлер мен әскери құралымдары үшін келісім бойынша мамандықтар мен оқу бағдарламалары бойынша бірыңғай әскери кадрларды даярлау және дамыту жүйесін құруды көздейді [5].
Қазіргі уақытта оқу Армения, Беларусь, Қазақстан және Ресейдің оқу орындарында ұйымдастырылған. Әскери кадрлерді даярлау қабылдаушы тараптың әскери қызметшілері үшін әзірленген бірыңғай оқу жоспарлары мен бағдарламалар бойынша келісімшарттар негізінде жүзеге асырылады, ескере отырып:
- жіберуші тараптың қарулану және әскери техникасының болуы;
- әскери операциялар театрларының және ұйымдық-штаттық құрылымның ерекшеліктері, сондай-ақ қабылдаушы тараптың құпия режимін, қызметтік шектеулі ақпаратты және құпия ақпаратты сақтаумен байланысты шектеулер.
Осы ретте дайындық мынадай тәртіппен жүзеге асырылады:
а) қабылдаушы тараптың әскери қызметшілерімен бірлесіп;
б) арнайы факультеттерде (бөлімдерде, топтарда) әскери оқу орындарында бөлек.
Әскери кадрларды даярлау және оқу процесінің әдістемелік қамтамасыз етілуі орыс тілінде жүзеге асырылады. Жіберуші тараптың әскери қызметшілерінің тұруы қабылдаушы тарап белгілеген шарттар мен тәртіпте ұйымдастырылады.
Дайындық мыналар бойынша жүзеге асырылады:
- мемлекеттік білім беру стандартымен белгіленген мамандықтар бойынша әскери кадрларды кәсіби білім беру ұйымдарында;
- жоғары білім беру ұйымдарында ғылыми-педагогикалық және ғылыми кадрларды;
- қару-жарақ және әскери техниканы әзірлеу, өндіру, пайдалану, жауынгерлік қолдану, жөндеу, жаңарту және қызмет көрсету саласындағы мамандарды – әскери бөлімдерде, сондай-ақ практикалық сабақтар, оқу-жаттығулар және оқ ату кезінде, оның ішінде бір тараптың мамандарын екінші тараптың әскери бөлімдеріне іс-сапар арқылы.
Әскери кадрларды даярлау ақы төлену немесе қабылдаушы тарап белгілейтін квоталар бойынша, жеңілдікпен немесе тегін негізде жүзеге асырылады:
- жеңілдікпен даярлау кезінде оқу шығындары қабылдаушы тараптың есебінен, күтіп-бағу шығындары жөнелтуші тараптың есебінен төленеді;
- тегін даярлау кезінде оқу және күтіп-бағу шығындары қабылдаушы тараптың есебінен төленеді.
Ортақ оқулар орыс тілінде жүргізіледі және ұжымдық қауіпсіздік жүйесіне қойылатын талаптарға сай келетін әскери кадрларды дайындауға мүмкіндік береді. Әскери кадрларды дайындаудың қаржылық және басқа да түрлері келісімшарттар негізінде жүзеге асырылады. Қазіргі уақытта ҰҚШ мүше мемлекеттерінің әскери қызметшілерінің ортақ оқулары ұйымдастырылған: Армения Республикасы мен Қазақстан Республикасында тегін негізде; Ресей Федерациясында тегін және жеңілдетілген негізде; Беларусь Республикасында ақылы негізде.
2020 жылғы қарашада түзетілген «ҰҚШ мүше мемлекеттерінің қарулы күштері үшін әскери кадрларды бірлесіп даярлайтын оқу орындарының тізіміне» сәйкес, мемлекеттер 60 ЖОО (оның ішінде 14 академия және азаматтық жоғары білім беру ұйымдарының 8 әскери факультеті) белгіленді, олар 827 мамандық бойынша әскери қызметшілерді оқыту үшін (магистратурада, адъюнктурада, докторантурада және қайта даярлау курстарында оқуды ескере отырып) оқытуды жүзеге асырады.
2023 жылдың 1 қаңтарына қарай Армения, Беларусь, Қазақстан және Ресейдің жоғары әскери білім беру ұйымдарында 1923 әскери қызметші (1212 офицер және 711 курсант) білім алып жатыр. 2005 жылдан 2023 жылға дейінгі кезеңде ҰҚШ мүше мемлекеттердің ЖОО-ларында 24 мыңнан астам әскери қызметші білім алды. Сонымен қатар, ҰҚШ ҚКМ шешімімен түрлі бағыттардағы мәселелерді зерттеу саласында 8 базалық ғылыми-зерттеу ұйымы құрылып, жұмыс істеп жатыр. 2021 жылдың 20 ақпанында ҰҚШ ҚКМ шешімімен Ресей Қарулы Күштері Бас штабының Әскери академиясы (РҚК БШ ӘА) басқа ұйым деп белгіленді, оған ҰҚШ мүше мемлекеттердің ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ететін кадрларды даярлау саласында базалық ұйым мәртебесі берілді [6].
2015 жылдан бастап Ресей Қарулы Күштері Бас штабы Әскери академиясының базасында қорғаныс ведомстволарының жетекші құрамы мен мамандары, құқық қорғау органдары, қауіпсіздік кеңестері аппараттары, қауіпсіздік органдары және арнайы қызметтер, сондай-ақ төтенше жағдайларды алдын алу және жою саласында уәкілеттік берілген органдар үшін ҰҚШ мүше мемлекеттердің әскери қызметші мәртебесіне ие болған курстар ұйымдастырылып келеді. 2025 жылы олар тоғызыншы рет (1-23 сәуір) және 20 күндік бағдарлама бойынша екінші рет өткізілді (бұрын 14 күн бойы өткізілген). Әскери кадрларды даярлауды дамыту перспективасы мыналарды қамтиды:
- ғылыми-педагогикалық және ғылыми кадрларды жоғары кәсіби білім беру ұйымдарында даярлау және әскери бөлімдердегі мамандарды қайтарымсыз және жеңілдетілген негізде даярлау тәжірибесін кеңейту;
- ҰҚШ әскери кадрларын даярлау бойынша базалық оқу-әдістемелік ұйымдар жүйесін қалыптастыруды аяқтау;
- базалық оқу-әдістемелік ұйымдардың оқу процесін ұйымдастыру және жүргізу, оқу бағдарламаларының мазмұны, оқу материалдық-техникалық базасының құрамы мен дамуы бойынша әдістемелік ұсынымдарды әзірлеу, жоғары, жоғары кәсіби және қосымша кәсіби білім беру жүйелерінде әскери кадрларды даярлау мазмұнының біртектілігін қамтамасыз ету.
Қорытынды. Қорытынды ретінде, қазіргі әлемнің негізгі және динамикалық өзгерістерге толы екенін, бұл өзгерістер мемлекеттер мен жеке азаматтардың мүдделеріне терең әсер ететінін атап өткен жөн. Кез келген мемлекет үшін халықаралық саясатқа ықпал ететін басты факторлар ретінде әскери күшпен қатар экономикалық, ғылыми-техникалық, экологиялық, демографиялық және ақпараттық құрауыштар алға шығады. Бұл ретте мемлекеттердің экономикалық байланысы мен өзара тәуелділігі халықаралық тұрақтылықты сақтаудың маңызды факторларының қатарына кіреді. Сондықтан өзара тиімді өндірістік және ғылыми-техникалық ынтымақтастықты одан әрі дамыту, бірлескен кәсіпорындар құру Ұйым мүшесі әр мемлекет үшін қорғаныс салаларының өркендеуіне, өндірістік қуаттарды жүктеуге және өндірістің рентабельділігін қамтамасыз етуге ғана емес, сонымен қатар ҰҚШ қауіпсіздігі жүйесін нығайту үшін қажетті жағдайларды қамтамасыз етеді.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ:
- Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт: 1992 жылдың 15 мамырында жасалған (2010 жылдың 10 желтоқсанындағы Хаттамамен енгізілген өзгерістермен): ресми мәтін. – URL: https://odkb-csto.org/documents/ (қарау күні: 2026 жылдың 02 ақпаны).
- Ұжымдық қауіпсіздік шарты ұйымының мүше мемлекеттерінің ұйымның қызметін одан әрі жетілдіру және тиімділігін арттыру туралы декларациясы: Минск қаласында 2006 жылдың 23 маусымында қабылданған. – URL: https://odkb-csto.org/documents/ (қарау күні: 2026 жылдың 22 ақпаны).
- Ұжымдық қауіпсіздік шарты ұйымының Коллективтік қауіпсіздік кеңесінің декларациясы: 2021 жылдың 16 қыркүйегінде қол қойылған. – URL: https://odkb-csto.org/documents/ (қарау күні: 2026 жылдың 18 наурызы).
- Ұжымдық қауіпсіздік шарты ұйымының бейбітшілік сақтау қызметі туралы келісім: ресми мәтін. – URL: https://odkb csto.org/documents/ (қарау күні: 2026 жылдың 26 наурызы).
- Ұжымдық қауіпсіздік жүйесі күштері мен құралдарының мәртебесі туралы келісім: 2000 жылдың 11 қазанында жасалған: ресми мәтін. – URL: https://odkb-csto.org/documents/ (қарау күні: 2026 жылдың 03 сәуірі).
- Ұжымдық қауіпсіздік шарты ұйымының 2025 жылға дейінгі кезеңге арналған коллективтік қауіпсіздік стратегиясы: ресми мәтін. – URL: https://odkb-csto.org/documents/ (қарау күні: 2026 жылдың 09 сәуірі).
- Қылмысқа қарсы күресте ішкі істер органдарының халықаралық ынтымақтастығының өзекті мәселелері: 2-халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары (2015 жылдың 19 қарашасы). М.: Ресей Ішкі істер министрлігінің басқару академиясы, 2015. – 256 бет.
- Халықаралық құқық және халықаралық қауіпсіздік: магистратураға арналған оқулық / жауапты редакторы Г. В. Игнатенко. – М.: Норма, 2021. – 400 бет.
REFERENCES:
- Uzhymdyq qauipsizdik turaly shart: 1992 zhyldyng 15 mamyrynda zhasalghan (2010 zhyldyng 10 zheltoqsanyndaghy Khattamamen engizilgen ozgeristermen): resmi matin. – URL: https://odkb-csto.org/documents/ (qarau kuni: 2026 zhyldyng 02 aqpany).
- Uzhymdyq qauipsizdik sharty uyymynyng mushe memleketterining uyymnyng qyzmetin odan ari zhetildiru zhane tiimdiligin arttyru turaly deklaratsiyasy: Minsk qalasynda 2006 zhyldyng 23 mausymynda qabyldanghan. – URL: https://odkb-csto.org/documents/ (qarau kuni: 2026 zhyldyng 22 aqpany).
- Uzhymdyq qauipsizdik sharty uyymynyng Kollektivtik qauipsizdik kengesining deklaratsiyasy: 2021 zhyldyng 16 qyrkuyeginde qol qoyylghan. – URL: https://odkb-csto.org/documents/ (qarau kuni: 2026 zhyldyng 18 nauryzy).
- Uzhymdyq qauipsizdik sharty uyymynyng beybitshilik saqtau qyzmeti turaly kelisim: resmi matin. – URL: https://odkb csto.org/documents/ (qarau kuni: 2026 zhyldyng 26 nauryzy).
- Uzhymdyq qauipsizdik zhuyesi kushteri men quraldarynyng martebesi turaly kelisim: 2000 zhyldyng 11 qazanynda zhasalghan: resmi matin. – URL: https://odkb-csto.org/documents/ (qarau kuni: 2026 zhyldyng 03 sauiri).
- Uzhymdyq qauipsizdik sharty uyymynyng 2025 zhylgha deyingi kezengge arnalghan kollektivtik qauipsizdik strategiyasy: resmi matin. – URL: https://odkb-csto.org/documents/ (qarau kuni: 2026 zhyldyng 09 sauiri).
- Qylmysqa qarsy kureste ishki ister organdarynyng khalyqaralyq yntymaqtastyghynyng ozekti maseleleri: 2-khalyqaralyq ghylymi-praktikalyq konferentsiya materialdary (2015 zhyldyng 19 qarashasy). M.: Resey Ishki ister ministrligining basqaru akademiyasy, 2015. – 256 bet.
- Khalyqaralyq quqyq zhane khalyqaralyq qauipsizdik: magistraturagha arnalghan oqulyq / zhauapty redaktory G. V. Ignatenko. – M.: Norma, 2021. – 400 bet.
