Введение.

Кіріспе. Әртүрлі этникалық мәдениет өкілдерімен сәтті өзара әрекеттестікті әртүрлі терминдермен атайды: мультимәдениеттілік және полимәдениеттілік. Аталып өткен бұл түрлі анықтамалардың мәнін тең деп қабылдауға болмады. Осыған байланысты сұрақ туындайды: бұл ұғымдар синоним болып табылады ма, әлде олардың арасында айырмашылық бар ма?

Осы мәселеге байланысты О.В. Гукаленко «полимәдениеттілік» және «мультимәдениеттілік» терминдерді ажырату қажет деп есептейді. С.Л. Новолодская пікірінше, «полимәдениеттілік» және «мультимәдениеттілік» ұғымдары – бұл әртүрлі әлеуметтік процестерді білдіретін екі түрлі термин [1]. Осы зерттеу контекстінде «полимәдениеттілік» ұғымы сөздіктерде берілгеннен әлдеқайда кең түсінікте қарастырылады, онда көбінесе ол «мультимәдениеттілік» ұғымымен бірдей деп есептеледі [2].

«Мультимәдениеттілік» ұғымының дәлірек анықтамасын Т.В. Зиновьева берген: мультимәдениеттілік – мәдени плюрализмнің құндылығы, мәдени формалардың әртүрлілігі мен алуан түрлілігінің өзектілігі мен маңыздылығы. Онда «бейтаныс» «басқа» ретінде қарастырылады, бұл ұғымның негізгі сипаттамасы болып табылады. Яғни, полимәдениеттілікте әртүрлі мәдениеттер өзара әрекеттесіп, бір-бірін толықтырады және нәтижесінде ортақ, біртұтас қоғам қалыптасады, ал мультимәдениеттілік мұндай әлеуметтік принциптерді қолдамайды, «бейтаныс» мәдениетті «басқа» деп санап, онымен байланыс орнатпайды және ол үшін бөтен, белгісіз нәрсе болып қала береді.

Шетелдік зерттеушілер А. Schwarz және R. West-Pavlov Австралия мен Германиядағы мультимәдениеттілік дискурс жүргізетін ғалымдардың зерттеулерін «Полимәдениеттілік және дискурс» жинағында біріктіріп, «полимәдениеттілік» термині «мультимәдениеттілік» ұғымынан ерекшеленетінін дәлелдеді [3].

Осылайша, полимәдениеттілік пен мультимәдениеттілік феномені мәдени плюрализм арқылы ашылады. Полимәдениеттілік әртүрлі мәдениеттердің өкілдері арқылы біртұтас қоғам құруды бейнелейді, ал мультимәдениеттілік этномәдениеттердің өзара бірегейлігін немесе ерекшелігін қарастырмайды, ол барлық этникалық мәдениеттерге тең мүмкіндіктер мен құқықтар береді, яғни бір қоғамда өмір сүретін әр мәдениет өкілдері өз «әлемінде» өмір сүреді.

Шетелдік дереккөздерде бұл екі ұғымдар арасында нақты шекара жоқ. Итальяндық ғалым А. Portera «мультимәдениеттілік білім беру» ұғымынан айырмашылығы ретінде «интермәдениеттілік білім беру» ұғымын қарастырады және білім берудің интермәдениеттілік мәні қоғамның ғаламдануымен байланысты деген пікірді қолдайды. Оның ойынша, мультимәдениеттілік білім беру концепциясы мәдени әртүрлі қоғамда қабылдау, ынтымақтастық және үйлесімді қатар өмір сүруді көздейді [4]. Швейцариялық зерттеуші J. Stier интернационализация, этникалық әртүрлілік және интермәдениеттілік құзыреттіліктерді меңгеру арасындағы байланысты зерттеген [5]. Полимәдениеттілік әлеуметтік феномен ретінде қарастырылса, мультимәдениеттілік қоғамдағы түрлі мәдениеттердің алуан түрлілігін қолдайды.

Полимәдениеттілік құбылысы көптілділікпен тығыз байланысты. Көптілділік мәселелерін зерттеген көптеген ғалымдардың еңбектерінің ішінде J.T. Maluch, M. Neumann, S. Kempert оқушылардың оқу үлгеріміне қостілділіктің ықпалы мәселесіне арналған зерттеулерін, E.Hoff, K.Ribot ағылшын және испан тілдерінің балалардың сөйлеу дамуына әсерін қарастыратын еңбектерін, J.M. DeJesus, H.G. Hwang, J.B. Dautel, K.D. Kinzler әлеуметтік пайымдаулар мен ағылшын және француз тілдерін меңгеру арасындағы байланыстарды талдайтын жұмыстарын, W.Q. Yow, X. Li ағылшын және француз тілдерін меңгерген балалардың әлеуметтік таңдаулары мен оқыту ерекшеліктеріне арналған зерттеулерін, L. Feng, Y. Gai, X. Chen біртілді және қостілді балаларды оқытудағы айырмашылықтарға қатысты еңбектерін, N. Atagi, E.R. Goldenberg, C.M. Sandhofer ағылшын және жапон тілдерін меңгерудің балалардың имитациялық мінез-құлқына ықпалын қарастыратын зерттеулерін, S.Wermelinger, A.Gampe, M.M. Daum қостілді неміс балаларының коммуникативтік қабілеттерін талдайтын еңбектерін, E.Blom, A.C. Küntay, M. Messer, J. Verhagen, P. Leseman түрік-голландиялық балалардың психикалық үдерістерінің даму ерекшеліктерін зерттеген жұмыстарын, С.П. Хорошилова мен Е.А. Костинаның әртүрлі этномәдени ерекшеліктері бар студенттердің шетел тілін және оқытылатын елдің мәдениетін меңгеруіне қысқа мерзімді курстардың ықпалын зерттеген еңбектерін атап өтуге болады [3].

Егер әртүрлі мәдениеттердің өкілдері бір-бірімен байланысқа түспесе, бөлек өмір сүріп, ортақ полимәдениетті қоғам құруға ұмтылмаса, бұл, ең жақсы жағдайда, мультимәдениеттілікке әкеледі, ал ең жаман жағдайда – әлеуметтік наразылық пен түрлі қоғамдық дағдарыстарға себеп болуы мүмкін. Полимәдениетті білім берудің идеясы әртүрлі ұлт өкілдері арасындағы қарым-қатынаста туындайтын түсінбеушілікті болдырмауға бағытталған және ол мәдениеттер арасындағы диалог, басқа адамның мәдениеті мен тілін білу және құрметтеу негізінде құрылады. Полимәдениетті білім беру қазіргі білім берудің маңызды бөлігі болып табылады, оның мәні мен мазмұны өз мәдениетін және басқа халықтардың мәдени құндылықтарын білуге, жастарды полимәдениеттілік көзқарас негізінде басқа мәдени жүйелерге құрметпен қарауға тәрбиелеуге бағытталған [6].

Методы.

Материалдар мен әдістер. Студенттердің полимәдениеттілігін зерттеу мақсатында Мағжан Жұмабаев атындағы жоғары колледжінде қазақ және орыс тілінде білім алатын топтарда сауалнама жүргізілді.

Зерттеу шеңберінде сауалнама әдісі қолданды, ол студенттердің полимәдениетті ортадағы мәдениет аралық қатынастарына қатысты сұрақтардан тұрды. Студенттер «полимәдениеттілік» ұғымын қалай түсінеді? Басқа ұлт пен дін өкілдеріне олардың қатынасы қандай? Қазақ және орыс тіліндегі топтардағы студенттердің арасындағы қатынастар қаншалықты жақын?

Сауалнамаға 200 студент қатысты. Респонденттердің шынайылығын арттыру мақсатында сауалнама өздігінен толтыру режимінде өткізілді.

Сауалнама нәтижелерін талдау барысында студенттерді оқу тілі бойынша топтарға бөлу жүргізілді. Нәтижесінде 2 қосалқы топ бөлінді:

Бірінші қосалқы топ – орыс тілінде білім алатын студенттер (100 студент). Этникалық құрамы: орыстар – 45%, қазақтар – 30%, қалғандары (немістер, украиндар, татарлар, беларустар және басқалар) – 25%. Бұл қосалқы топ үлгілі көпмәдениетті топ болып табылады;

Екінші қосалқы топ – қазақ тілінде білім алатын студенттер (100 студент).

Результаты.

Нәтижелер. Білім алушылардың полимәдениеттілік деңгейін зерттеу нәтижелері бойынша «қазақ» және «орыс» тіліндегі топтардағы студенттер арасындағы өзара қатынастарда айырмашылықтар бар екені анықталды.

Обсуждение.

Талқылау. Орыс тілінде оқитын топтың 75%-ы, ал қазақ тілінде оқитын топтың 45%-ы көршілес тұратын басқа ұлт өкілдеріне деген жағымды қатынас танытқаны белгілі болды. Сондай-ақ, сауалнамаға қатысқан студенттердің 13%-ы қазақ тіліндегі топтарға, ал 1%-ы орыс тіліндегі топтарға қарсы көзқарас танытқан.

Полимәдениетті орта үшін маңызды шарттардың бірі – толерантты қатынас, әртүрлі этникалық топтардың тең құқығын мойындау. Сонымен қатар адамның санасында толерантты адамның өз әрекеті арқылы басқаларға құрмет көрсететіні, үстемдік пен зорлыққа жол бермейтіні түсінігі басым болуы керек. Егер орыс тіліндегі топтардың әр респонденті басқа ұлт өкілдерінен достар тапса, қазақ тіліндегі топтардың 60%-ы басқа мәдениеттің өкілдерімен достасса, қалған 40%-ы танысуға және достасуға дайын екенін көрсетті.

«Мен басқа ұлт өкілін көргенде өзімді қалай сезінемін?» деген сұрақ ашық формада қойылып, респонденттерге тек оң эмоциялар ғана емес, сонымен қатар басқа мәдениет өкілдеріне қатысты теріс сезімдерін көрсету мүмкіндігі берілді. Барлық топтарда қорқыныш, ыңғайсыздық, жеккөрушілік, басқа ұлтқа сенбеу сияқты сезімдерге ие студенттер бар (әр топта бұл көрсеткіш 5%-ға дейін жетеді). Бірақ көпшілік студенттер басқа ұлт өкілдеріне қызығушылық, құрмет, таңғалушылық сияқты жағымды сезімдерді көрсетеді.

Келесі сұрақта респонденттерге ұлттық ерекшелігіне байланысты басқалардан теріс қатынас көргендері туралы сұралды, бұл шынымен де төзімсіз әрекет пен басқа ұлт өкілдеріне теріс сезімдердің бір себебі болып табылады. Орыс тіліндегі топтағы әр төртінші респондент, қазақ тіліндегі топтағы әр алтыншы респондент өзіне қарсы теріс қатынасты сезінгенін айтты.

Сауалнама нәтижелері орыс тіліндегі топтың 87%-ы және қазақ тіліндегі топтың 99%-ы  респонденттерінде этностық бірегейліктің қалыптасқанын көрсетті.

Көпшілік студенттер көпұлтты елге деген мақтаныш сезімін танытады, олар өздерін басқа этномәдениеттерді тануға мүмкіндік ашылғанын түсінеді. Бірақ сауалнамаға сәйкес, тек 40% респондент «полимәдениеттілік» ұғымын сипаттай алды.

«Қазақ және орыс тіліндегі топтардағы студенттердің арасындағы тығыз қатынастар қаншалықты орнаған?» деген сұраққа орыс тіліндегі топтардың 30%-ы, қазақ тіліндегі топтардың 60%-ы басқа бөлімдердегі студенттермен (орыс және қазақ бөлімдері) тығыз қатынаста екенін көрсетті.

Зерттеу барысында колледж студенттері арасындағы тығыз қатынастың жоқтығының маркерлерін анықталды. Нәтижесінде респонденттер оларды былай көрсетті:

Орыс тіліндегі студенттердің жауаптары:

-       танысу мүмкіндігінің жоқтығы;

-       «қазақ» топтарының студенттері өздерін бізден жоғары қояды;

-       қызығушылықтың болмауы және ештеңемен байланысты емес;

-       тілдік кедергі (қазақ тілін білмеу).

Қазақ тіліндегі студенттердің жауаптары:

-       танысуға себеп жоқ;

-       «орыс» топтарының студенттерімен тек бәсекелестік бар;

-       «орыс бөлімінің» студенттері мемлекеттік тілде сөйлемейтіні ұнамайды, тілдік кедергі (көпшілігі орыс тілін білмейді).

Колледж студенттері арасындағы тығыз диалогқа кедергі болатын себептерде «қазақ және орыс тіліндегі топтар» арасындағы қарсыласу айқын сезіледі, бұл агрессивті мінез-құлық, бір-бірімен араласқысы келмеу, «өзіміз» және «бөтен» деп бөлу, тіл білмеу арқылы көрінеді. Бір полимәдениетті ортада екі бөлімнің студенттерінің тіл білмеуі (қазақ және орыс тілдері) негізгі бөлінуші факторлардың біріне айналады.

Заключение.

Қорытынды. Жүргізілген зерттеу колледж студенттерінің полимәдениеттілік деңгейі негізінен басқа этникалық топ өкілдеріне деген позитивті көзқарастардың басым болуымен сипатталатынын көрсетті, алайда қазақ және орыс тілдерінде оқитын студенттердің арасындағы өзара қатынастарда бірқатар маңызды қарама-қайшылықтар мен кедергілер сақталуда.

Алынған деректер көрсеткендей, көпшілігі студенттердің толерантты қатынас, басқа ұлт өкілдеріне қызығушылық және құрмет көрсететіні байқалады, ал респонденттердің этникалық бірегейліктері жеткілікті деңгейде қалыптасқан. Қазақстан Республикасының көпұлтты сипатына деген мақтаныш сезімі басым болып, білім беру мекемесінде полимәдениетті ортаны дамыту үшін әлеуетті қолайлы негіз қалыптастырады.

Сонымен қатар, этникалық топтар арасындағы байланыс ашықтығы мен қарқындылығы деңгейінде айырмашылықтар анықталды: орыс тіліндегі топтар көпмәдениетті болғандықтан, басқа ұлт өкілдерімен дос бола алатынын, ал қазақ тіліндегі топтарда бір бөлігі тек танысуға және достасуға дайын екенін көрсетті.

Ең маңызды фактілердің бірі – студенттердің көпшілігі «полимәдениеттілік» ұғымын толық түсінуде қиындықтар сезінетіні, бұл осы салада саналы білім мен жүйелі түсініктің жеткіліксіз деңгейін көрсетеді. Тығыз топаралық байланыстар қалыптастыруға негізгі кедергілер болып тілдік тосқауыл, өзара стереотиптер, бәсекелестік және «өзіміз» бен «бөтен» деп бөлу саналады.

Осылайша, колледждегі полимәдениетті ортаның дамуы үшін айтарлықтай әлеуеті бар, бірақ оның тиімді қызметін студенттердің мәдениет аралық коммуникациясы мен тілдік құзыреттілігінің жеткіліксіздігі тежейді. Бұл полимәдениетті құзыреттілікті қалыптастыру, биллингвизмді дамыту, студенттік ортаның диалогын, өзара құрметін және этникалық шиеленістің төмендеуін қамтамасыз ететін оқу және сабақтан тыс іс-шараларды ұйымдастыру бойынша мақсатты жұмыс жүргізу қажеттілігін өзекті етеді.