Қазіргі тыныш емес заманда маңызды мемлекеттік объектілердін қауіпсіздігіне үлкен мән беріледі қорғау мен қадағалаудың қазіргі заманғы инженерлік-техникалық құралдарын (бұдан әрі - ИТКҚ), ММО объектілерінің қауіпсіздігін ұйымдастырудың жаңа технологиялары мен тәсілдерін қолдану, сондай-ақ оларды ИТКҚ кешендерімен жарақтандыру саласында бірыңғай техникалық саясатты қалыптастыру негізінде қылмыстық элементтерге қарсы іс-қимыл жүйесін құруды көздейді.Манызды мекемелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуде заманауи техникалық құралдарды пайдалану қауіпсіздік режимді қамтамасыз ету жөніндегі іс-шаралардың тиімділігін арттырады, қызметкерлердің міндеттерді сапалы орындауын жеңілдетеді, олардың жеке қауіпсіздік дәрежесін арттырады.

Түйінді сөздер:мемлекеттік маңызды объект, қарауыл, қауіпсіздік жүйелері, бейнебақылау жүйесі, күзет техникалық құралдар, дабыл жүйесі, қадағалау.

Мемлекеттік маңызды объектілерді қорғауда инженерлік-техникалық құрылыстардың ИТКҚ маңызы зор. Оларға турникеттер, бейнебақылау жүйелері, қозғалыс сенсорлары, тікен сым тосқауылдары кіреді. Әрбір объектінің айналасында бақылау-із жолағы жабдықталады. Турникеттер шлюз-диск принципі бойынша жасалған. Сақшы немесе келуші кірді-оның артындағы металл есік тарс жауып тұрды. Егер рұқсаттама қағазы дұрыс болса, бақылаушы екінші есікті ашады, адамды кәсіпорын аумағына кіргізеді, егер жоқ болса, бұзушы дабыл тобы келгенге дейін бұғатталған күйінде қалады. Сақшының бекеті оқ өткізбейтін әйнекпен жабдықталған. ИТКҚ бейнебақылау жүйелері жасанды интеллект принципін қолданады. Олар тыйым салынған аймақта кім пайда болғанын автоматты түрде анықтай алады - жануар немесе адам. Оқиға орнына дабыл тобы келеді, ол қорғалатын аумаққа кіру әрекетін тоқтатуы керек.

Мемлекеттік маңызды объектілерді күзетуді қарауылдар, гарнизондар мен заставалар, сондай-ақ олардан бөлінетін әскери нарядтар жүзеге асырады. Объектілерді күзету жүйесі ведомствоаралық комиссиялардың актілерімен айқындалады. Қарауылға, гарнизонға, заставаға периметрі бойынша объектіні күзету бойынша учаске тағайындалады. Учаскенің ұзақтығы объектінің ерекшеліктеріне, жергілікті жердің сипаты мен тактикалық қасиеттеріне, тыйым салынған (бақыланатын) аймақтарды инженерлік-техникалық күзет құралдарымен жабдықтауға (бұдан әрі - ИТКҚ), көлік құралдарының болуына және жол желісінің жай - күйіне байланысты және мыналарды құрауы мүмкін: тыйым салынған аймақтарды күзету кезінде 4-6км дейін; бақыланатын аймақтарды күзету кезінде-7км дейін; су учаскелерінде - 10 км дейін.

Техникалық күзет құралдары объектілерді күзетудің сенімділігін арттыру және қарауылдың жеке құрамының санын қысқарту мақсатында қолданылады. Оларға мыналар жатады: периметрлік және Объектілік анықтау құралдары, алдын алу және әсер етудің техникалық құралдары, Ақпаратты жинау және өңдеу аппаратурасы, объектіге кіруді басқару (бақылау) құралдары, техникалық бақылау құралдары, электрмен қоректендіру жүйелері, кабельдік және сымды желілер, объектілерді күзету жүйесінің байланыс құралдары, сондай-ақ техникалық күзет құралдарын пайдалануды қамтамасыз ету құралдары[1].

Техникалық күзет құралдарын қолдана отырып, объектілерді күзетудің сенімділігіне:

- техникалық күзет құралдарының түрін дұрыс таңдау және оларды бекеттердегі инженерлік тосқауылдармен және құрылыстармен кешенде пайдалану;

- күзет құралдарын орнату және оларды бүркемелеу бойынша өткізілетін іс-шаралардың жасырындығы; оларды орнатуға және пайдалануға жіберілген адамдар тобын шектеу;

- техникалық күзет құралдарын нақты лауазымды адамдарға бекіту арқылы қол жеткізіледі; жоғары сапалы монтаждау, тұрақты қызмет көрсету және олардың жай-күйін бақылау;

- техникалық күзет құралдары іске қосылған кезде қарауылдың жеке құрамының қырағылығы мен уақтылы іс-қимылдары.Арнайы объектілерді қорғауды күшейту үшін күзеттің құрамдас бөлігі болып табылатын физикалық қорғау құралдарының жүйесі қолданылуы мүмкін. Оны пайдалану және қолдану тәртібі тиісті нұсқаулықтар мен нұсқаулықтармен анықталады.

Объектіде қолданылатын техникалық күзет құралдарының түрі мен саны оның маңыздылығына, физикалық-географиялық, пайдалану және басқа да ерекшеліктеріне байланысты анықталады. Ескертудің және әсер етудің техникалық құралдары оларды пайдалану жөніндегі нұсқаулықтар мен нұсқаулықтарға сәйкес зарядталады және сақтандырғыштары (бұғаттары) қосылған зарядталған күйде күзетілетін объектілерде болады[2].

Техникалық күзет құралдарының, өрт дабылының ақпаратын жинау және өңдеу аппаратурасы қарауыл үй - жайында, қарауыл бастығының бөлмесінде немесе осы үшін арнайы арналған-пульттік бөлмеде орнатылады. Техникалық күзет құралдарының үздіксіз жұмысын қамтамасыз ету үшін дербес (резервтік) қуат көзі белгіленеді. Объектілер белгіленген нормалар мен тізбелерге сәйкес өрт дабылымен жабдықталады. Күзеттің техникалық құралдарын ақаусыз күйде ұстауды осыған арналған штаттық бөлімше, ал ол болмаған кезде - әскери бөлімнің командирі (объектінің бастығы) тағайындаған офицер немесе техник мамандар пайдалану тобы жүзеге асырады.Техникалық күзет құралдарымен жабдықталған объектілерді күзету және қорғау сақшылар қойыла отырып, бақылау-күзет топтарының кезекшілік тәсілімен немесе аралас тәсілмен жүзеге асырылуы мүмкін. Бақылау-күзет топтарының кезекшілік тәсілі негізгі болып табылады.

Техникалық күзет құралдарының ақпаратын жинау және өңдеу аппаратурасын бақылауды қарауыл бастығының техникалық күзет құралдары жөніндегі (оператор), ал ол болмаған кезде - қарауыл бастығы немесе оның көмекшісі  жүзеге асырады.Бақылау-күзет топтарының кезекшілігі оператордың техникалық күзет құралдарының ақпаратын жинау және өңдеу аппаратурасын үздіксіз бақылауынан, сақшы бекеттерінің бақылау-күзет топтарының мерзімді тексеруінен және техникалық күзет құралдары рұқсатсыз іске қосылған жағдайда олардың іс-әрекетке тұрақты дайындығынан тұрады.Әрбір объектіні қорғау, сондай-ақ оны іске асыру тәсілдері қатаң жеке болып табылады. Қорғанысты құру жолдары көбінесе объектінің қандай күйде екендігіне байланысты: жобалау, салу немесе пайдалану сатысында, ол қандай аумақты алып жатыр, онда қандай материалдық құндылықтар шоғырланған және т.б. мәселелер. Объектіге тән барлық ерекшеліктерді ескере отырып, жобалау кезеңінде қорғаныс негіздерін құрған жөн. Өкінішке орай, бұл нысанда әрлеу жұмыстары аяқталған кезде және осыған байланысты Тапсырыс беруші әдетте жұмыстың қымбаттауына әкелетін қосымша талаптар қойған кезде есте қалатынын айту керек[3]. Қорғау жүйесінің тиімділігі-жүйенің объектіні жеке тұлғалардың (бұзақылардың) қасақана құқыққа қайшы (рұқсатсыз) әрекет көздері болып табылатын қауіптерден қорғауды қамтамасыз ету жөніндегі өзінің негізгі нысаналы функциясын орындау ықтималдығы. Шешілетін міндеттердің күрделілігін ескере отырып, ақшаны ұтымды және тиімді пайдалану принциптеріне сүйене отырып, қорғаныс жүйесін құру мыналарға негізделуі керек:  ақылға қонымды шаралар жеткіліктілігі; нақты құқықтық негізде;  ұйымдастырылған дене шынықтыру қызметі; техникалық қорғау құралдарының оңтайлы құрамы.Осы қағидаттарды іске асыру объектілердің қауіпсіздік жүйесін жобалау және енгізу кезінде кешенді тәсілді талап етеді.

Ақпаратты беру тәсілі бойынша өңдеу Аналогтық- күзет жүйелерінде қабылдау-бақылау құралы (ҚБҚ) тұтынылатын токты өлшеу арқылы бір немесе бірнеше дабыл пойыздарының (ШС) күйін бақылайды. Электр тізбегіне қосылған детектор іске қосылған кезде ШС кедергісі өзгереді және дабыл режиміне өтеді. Аналогтық қауіпсіздік жүйесінің кемшілігі-бұл датчиктің қайсысы жұмыс істегенін анықтаудың қиындығы, өйткені датчиктер кедергісіне бірдей әсер етеді.

Адрестік-қауіпсіздік жүйелері күрделі архитектураға ие, жүйені тұтастай басқарады бас қашықтан басқару пульті немесе компьютер. Мекен-жай күзет жүйесінің жұмысында әр детектордың өз мекен-жайы болғандықтан, оператор қай сенсордың жұмыс істегенін оңай анықтай алады және дереу әрекет ете алады[4].

Объектілер жобаға арналған тапсырмаға сәйкес күзет сигнализациясы жүйесінің шекараларымен жабдықталуы тиіс. Болжамды қауіптердің түріне байланысты күзет дабылының бірінші шекарасы бұғатталуы тиіс: объектіні қоршау, кіреберіс есіктер, тиеу-түсіру люктері, қақпалар, қақпалар-енуге, ашуға, бұзуға және сындыруға; ағаш, шыны және шыны конструкциялар-ашу, бұзу және сындыру; басқа заңды және жеке тұлғалардың үй-жайлары орналастырылатын қабырғалар, жабындар мен қалқалар-қирауға және сынуға; желдету қораптары, мұржалар, қимасы 200x200 миллиметрден асатын коммуникацияларды енгізу/шығару орындары - бұзылуға және сынуға.

Объектідегі байланыс және дабыл жүйелерінің тарату шкафтары құлыпқа жабылуы, қызмет көрсетуші персоналмен және күзет ұйымының өкілімен (ол болған кезде) пломбалануы (мөрленуі), күзет дабылымен бұғатталуы және ішкі күзет пультінің жекелеген нөмірлеріне, ал ішкі күзет пульті болмаған кезде - дабыл дабылы жүйесінің құрамындағы ПҚО-ға қосылуы тиіс.

Осылайша, мақаланы түйіндей келе мемлекеттік маңызды объектілерді күзетуде заманауый ИТКҚ қолдану ықтимал, бұл күзет құралдары қазіргі заман талаптарына сай болу керек. Бұнымен тоқтамай әрі қарай дамытып ИТКҚ жабдықталуын күшейту керек сонымен қатар ұшақсыз ұшу аппаратарын енгізіп осыған қарсы күрес құралдарын дамыту керек