Мақала мемлекеттердің әскери тарихындағы сыбайлас жемқорлықты тұрақты әлеуметтік-саяси құбылыс ретінде кешенді талдауға арналған. Жұмыста ежелгі өркениеттерден бастап XX ғасырдың екінші жартысындағы қарулы қақтығыстарға дейін сыбайлас жемқорлық формаларының эволюциясы қарастырылады. Әскери саладағы сыбайлас жемқорлықтың әскери қолбасшыларды сатып алу, қызметтерді сату, жабдықтау жүйесіндегі заңсыз әрекеттер, ресурстарды жымқыру және көлеңкелі экономиканың дамуы түрінде көрініс табатыны анықталды. Қарулы қақтығыстар ауқымы мен сыбайлас жемқорлық деңгейі арасындағы өзара байланыс негізделді. Зерттеудің ғылыми жаңалығы сыбайлас жемқорлықтың тарихи формаларын жүйелеу және оның қарулы күштердің тиімділігі мен мемлекеттік институттардың тұрақтылығына әсерін анықтауда көрінеді.

Түйінді сөздер:сыбайлас жемқорлық, әскери тарих, қарулы қақтығыстар, пара беру, әскери басқару, мемлекеттік билік, әскерді қамтамасыз ету, қызметтік өкілеттікті теріс пайдалану, ұлттық қауіпсіздік.

Кіріспе.Сыбайлас жемқорлық мемлекеттіліктің бүкіл адамзат тарихы бойындағы дамуымен қатар жүретін күрделі әрі тарихи тұрғыдан өзгермелі әлеуметтік құбылыс болып табылады. Оның пайда болуы жария билік, әкімшілік басқару және ресурстарды бөлу институттарының қалыптасуымен тығыз байланысты. Мемлекеттік аппараттың күрделене түсуіне қарай сыбайлас жемқорлық көріністерінің нысандары мен ауқымы өзгеріп отырды, алайда мәселенің мәні – билік өкілеттіктерін жеке мүдде үшін пайдалану – өзгеріссіз қалды.

Сыбайлас жемқорлық әскери салада ерекше маңызға ие болады, өйткені бұл саладағы теріс пайдаланушылықтар мемлекеттің қорғаныс қабілетіне тікелей әсер етуі мүмкін. Жабдықтау жүйесіндегі бұзушылықтар, әскери қолбасшыларды сатып алу, ресурстарды мақсатсыз пайдалану және шешім қабылдау үдерісіндегі теріс пайдаланушылықтар Қарулы Күштердің тиімділігінің төмендеу қаупін туындатады және қарулы қақтығыстардың нәтижесіне ықпал етуі мүмкін. Осыған байланысты әскери саладағы сыбайлас жемқорлықтың тарихи генезисін талдау әскери қауіпсіздікті қамтамасыз ету тұрғысынан тек теориялық қана емес, сонымен қатар қолданбалы мәнге де ие.

Зерттеудің мақсаты – мемлекеттердің әскери тарихындағы сыбайлас жемқорлық практикаларының пайда болу, даму және трансформациялану заңдылықтарын айқындау.

Зерттеудің әдіснамалық негізін ғылыми танымның жалпы ғылыми және арнайы әдістері құрайды. Зерттеу барысында жүйелі, салыстырмалы-құқықтық және тарихи-құқықтық әдістер, сондай-ақ ғылыми ақпаратты талдау және синтездеу әдістері пайдаланылды. Зерттеудің эмпирикалық негізін отандық және шетелдік зерттеушілердің ғылыми жарияланымдары құрады.

Мәселенің қойылуы. Сыбайлас жемқорлыққа арналған ғылыми зерттеулердің саны едәуір болғанына қарамастан, оның әскери саладағы көріністері бірыңғай тарихи-талдамалық тәсіл шеңберінде жеткілікті деңгейде зерттелмеген. Ғылыми әдебиетте сыбайлас жемқорлықтың құқықтық және экономикалық түсіндірмелері басым болып келеді, ал оның Қарулы Күштердің дамуына әсері және қарулы қақтығыстардың барысына ықпалы фрагментарлы түрде қарастырылады.

Әскери басқарудың жоғары тиімділігін қамтамасыз етудің объективті қажеттілігі мен қарулы қақтығыстар жағдайында сыбайлас жемқорлық практикаларының орнықты түрде қайта өндірілуі арасында қайшылық туындайды. Бұл қайшылық сыбайлас жемқорлықты армия мен жалпы мемлекеттің қызмет етуіне ықпал ететін жүйелі фактор ретінде кешенді пайымдауды талап етеді.

Негізгі бөлім. Тарихи талдау сыбайлас жемқорлықтың мемлекеттердің әскери ұйымының дамуымен ежелгі дәуірлерден бастап қатар жүргенін көрсетеді. Ежелгі Шығыс мемлекеттерінің өзінде-ақ ресурстарды бөлуге және әскери іс-шараларды ұйымдастыруға жауапты шенеуніктер мен лауазымды адамдар тарапынан жасалған теріс пайдаланушылықтар тіркелген [1]. Шумердің қала-мемлекеттерінде, атап айтқанда Лагашта, салық жинаушылар мен әкімшілік өкілдерінің теріс пайдаланушылықтары жүйелі сипатта болды, бұл билік өктемдігін шектеуге бағытталған реформаларды жүргізу қажеттілігіне алып келді [2]. Бұл үдерістер сыбайлас жемқорлыққа байланысты қатерлердің, соның ішінде әскери ұйым үшін де, ерте кезеңдерден-ақ түсініле бастағанын дәлелдейді.

Антикалық мемлекеттерде сыбайлас жемқорлық неғұрлым айқын нысандарға ие болды, соның ішінде қолбасшыларды сатып алу және қарсыластың әскери әлеуетін әлсірету үшін дипломатиялық құралдарды пайдалану кең тарады. Ежелгі Грекияда жеке пайдаға негізделген саяси және әскери сатқындық жағдайлары белгілі болса, Рим республикасы мен империясында әскери қолбасшылар мен провинциялар наместниктері арасындағы теріс пайдаланушылықтар, соның ішінде әскери олжаны иемдену мен лауазымдарды сату кең өріс алды [3]. Мұндай практикалар әскердегі тәртіпке және әскерді басқарудың тиімділігіне кері әсер етті.

Орта ғасырлар кезеңінде сыбайлас жемқорлық көріністері әскери саясаттың маңызды элементіне айналды. Гарнизондарды сатып алу, қарсыласпен жасырын келіссөздер жүргізу және әскерді жабдықтау жүйесіндегі теріс пайдаланушылықтар үздіксіз әскери қақтығыстар жағдайында кеңінен қолданылды. Бұған қатысушылардың қаржылық мүдделері стратегиялық мақсаттардың өзгеруіне және Константинопольдің басып алынуына алып келген Төртінші крест жорығы айрықша мысал бола алады [4]. Осы кезеңде сыбайлас жемқорлық қосалқы құбылыс қана емес, сонымен бірге соғыс жүргізудің құралына айналды.

Моңғол империясының әскери тарихында да пара беру мен дипломатиялық айла-шарғыларды пайдалану жағдайлары кездескен. Моңғол билеушілері жергілікті билеушілер мен әскери қолбасшыларды өз жағына тартуға ұмтылып, оларға билігі мен артықшылықтарын сақтап қалуды ерікті түрде бағынуының өтеуі ретінде ұсынған. Мұндай саясат жаулап алу үдерісін едәуір жеделдетуге және әскери жорықтар кезіндегі шығындарды азайтуға мүмкіндік берді [5].

Жаңа заманға өту және тұрақты армиялардың қалыптасуы барысында сыбайлас жемқорлық институционалданған сипатқа ие болды. Әскери шығыстардың өсуі, жабдықтау жүйесінің күрделенуі және әскери-өнеркәсіптік инфрақұрылымның дамуы әскери келісімшарттар мен жеткізілімдер саласындағы теріс пайдаланушылықтардың таралуына жағдай жасады. Еуропа мемлекеттерінде әскери лауазымдарды сату практикасы кең таралып, бұл офицерлік корпустың кәсіби деңгейінің төмендеуіне алып келді. Ал отарлық соғыстарда жергілікті элитаны сатып алу әскери және саяси мақсаттарға жетудің маңызды құралына айналды, бұл, әсіресе, Ұлыбританияның Үндістандағы экспансиясы барысында айқын көрінді [6].

XX ғасырдың басында әскери саладағы сыбайлас жемқорлық жаңа деңгейге көтерілді, бұл индустрияландырумен, қарулы қақтығыстар ауқымының ұлғаюымен және мемлекеттің әскери шығыстарының артуымен байланысты болды. Орыс-жапон соғысы барысында шенеуніктер мен жеткізушілер арасындағы теріс пайдаланушылықтардан туындаған армияны жабдықтау жүйесіндегі елеулі проблемалар анықталды [7]. Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында сыбайлас жемқорлық практикалары әскери сатып алуларды, ресурстарды бөлуді және қару-жарақ өндірісін ұйымдастыруды қамтитын жүйелі құбылысқа айналды [8].

Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында сыбайлас жемқорлық ерекше ауқымға ие болды, өйткені ресурстарды жаппай жұмылдыру және мемлекеттік органдар өкілеттіктерінің кеңеюі теріс пайдаланушылықтарға қолайлы жағдай жасады. Сыбайлас жемқорлық практикалары барлық деңгейде көрініс тапты: жоғары әскери басшылықты саяси жолмен сатып алудан бастап, көлеңкелі экономиканың және қара нарықтың жаппай дамуына дейін. Әртүрлі елдерде әскери келісімшарттар құнын негізсіз өсіру, сапасыз өнім жеткізу және ресурстарды жымқыру жағдайлары тіркелді. Сонымен бірге трофейлік мүлік пен оккупацияланған аумақтардың ресурстарын бөлу жүйесінде тұрақты сыбайлас жемқорлық тетіктері қалыптасты.

XX ғасырдың екінші жартысында, қырғи-қабақ соғыс жағдайында, сыбайлас жемқорлық жергілікті қарулы қақтығыстардың маңызды факторына айналды. Ауқымды әскери көмек бағдарламалары, қару-жарақ жеткізілімдері және сыртқы акторлардың қатысуы ресурстарды жымқыруға, қаруды заңсыз сатуға және әскери әкімшіліктердегі теріс пайдаланушылықтарға жағдай жасады. Корея, Вьетнам және Ауғанстандағы соғыстарда сыбайлас жемқорлық практикалары мемлекеттік институттардың тиімділігін едәуір әлсіретіп, Қарулы Күштердің жауынгерлік қабілетін төмендетті [9]. Сонымен қатар ресурстарды, гуманитарлық көмекті және әскери мүлікті заңсыз саудалауды қамтитын көлеңкелі экономика дамыды.

Жүргізілген талдау әскери саладағы сыбайлас жемқорлықтың жекелеген теріс пайдалану нысандарынан мемлекеттік және әскери басқару жүйесіне кіріктірілген күрделі институционалданған тетіктерге дейін эволюцияланатыны туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар сыбайлас жемқорлық практикаларының сипаты мен ауқымы мемлекеттік институттардың даму деңгейіне, жұмылдырылатын ресурстар көлеміне және қоғам мен мемлекет тарапынан жасалатын бақылау дәрежесіне тікелей тәуелді болады (1-кесте).

1-кесте — Мемлекеттердің әскери тарихындағы сыбайлас жемқорлық практикаларының эволюциясы

Ұсынылған кесте әскери саладағы сыбайлас жемқорлық практикаларының эволюциясын көрсетеді және олардың қарулы қақтығыстардың сипаты мен мемлекеттік институттардың даму деңгейіне тәуелділігін айқындайды. Әскери ұйымның күрделенуі және соғыстар ауқымының ұлғаюы барысында жекелеген теріс пайдалану нысандарынан институционалданған сыбайлас жемқорлық тетіктеріне көшу байқалады. Бұл сыбайлас жемқорлықтың жүйелі сипаты және оның ресурстарды жұмылдыру үдерістерімен, сондай-ақ әскери экономиканың дамуымен тығыз байланысы туралы тұжырымды растайды.

Сыбайлас жемқорлық практикаларының таралуына ықпал ететін негізгі факторлардың бірі – әскери басқарудың әртүрлі деңгейлері арасындағы ақпараттық асимметрия. Жоғары басшылық армияны жабдықтау жағдайы, жеке құрам саны және әскердің нақты қажеттіліктері туралы толық әрі шынайы ақпаратқа ие болмаған жағдайда, орта және төменгі буындағы лауазымды адамдар тарапынан теріс пайдаланушылықтар жасауға қолайлы жағдай қалыптасады. Бұл тетік бүкіл тарих бойында – антикалық армиялардан бастап XX ғасырдағы қарулы қақтығыстарға дейін – айқын байқалады.

Экономикалық фактордың да маңызы зор. Әскери қақтығыстар мемлекеттік шығыстардың күрт өсуімен қатар жүреді, бұл әскери салаға бағытталатын қаржы ағындарының ұлғаюына алып келеді. Алайда оларды пайдалануды бақылау тетіктері көп жағдайда жеткілікті дәрежеде тиімді болмай шығады. Соның нәтижесінде қаражаттың едәуір бөлігі бейресми арналар арқылы қайта бөлінетін «артық ресурстардың әскери экономикасы» деп аталатын құбылыс қалыптасады. Бұл құбылыс, әсіресе, дүниежүзілік соғыстар жылдарында айқын байқалды, өйткені қару-жарақ өндіруге және армияны жабдықтауға арналған мемлекеттік тапсырыстар сыбайлас жемқорлық сипаттағы теріс пайдаланушылықтарға кең мүмкіндік берді.

Әскери саладағы теріс пайдаланушылықтардың неғұрлым тұрақты нысандарының бірі болып табылатын «жабдықтау сыбайлас жемқорлығы» феноменіне ерекше назар аудару қажет. Армияны азық-түлікпен, қару-жарақпен және киім-кешекпен қамтамасыз ету жүйесіндегі бұзушылықтар барлық тарихи кезеңдерде тіркелген. Бұл ретте мұндай теріс пайдаланушылықтардың сипаты ұсақ жымқырудан бастап ауқымды қаржылық айла-шарғыларға дейін өзгеріп отырады. Ұзаққа созылған әскери жорықтар жағдайында мұндай практикалар жүйелі сипат алып, әскердің моральдық жай-күйі мен жауынгерлік қабілетіне елеулі ықпал етуі мүмкін.

Әскери элитаны сатып алу және командалық құрамның адалдығын қамтамасыз ету үшін материалдық ынталандыруларды пайдаланудан көрінетін саяси сыбайлас жемқорлық факторы да кем емес маңызды болып табылады. Бұл тетік антикалық дәуірді, Жаңа заманды және XX ғасырды қоса алғанда, әртүрлі тарихи кезеңдерде кеңінен қолданылды. Саяси сатып алу билеуші режимдердің билігін нығайтуға мүмкіндік береді, алайда сонымен бірге кәсібилік қағидаттарының әлсіреуіне және әскери құрылымдардың институционалдық тұрақтылығының бұзылуына алып келеді.

Қорытындылар.Тарихи тәжірибе сыбайлас жемқорлық практикаларының жабдықтау мен басқару тиімділігін төмендетіп қана қоймай, әскери операциялардың нәтижесіне тікелей ықпал ете алатынын көрсетеді. Қолбасшыларды сатып алу, ақпараттың таралып кетуі, сапасыз қару-жарақ жеткізілуі және ресурстардың тиімсіз бөлінуі елеулі әскери әлеует болған жағдайда да жеңіліске әкелуі мүмкін.

Бұдан басқа, сыбайлас жемқорлық жеке құрамның моральдық-психологиялық жай-күйіне елеулі әсер етеді. Ресурстардың әділетсіз бөлінуі, әскери қызметшілердің жекелеген санаттарына берілетін артықшылықтар және қолбасшылық тарапынан жасалатын теріс пайдаланушылықтар әскери жүйеге деген сенімді әлсіретіп, тәртіп деңгейін төмендетеді. Ұзақ мерзімді перспективада бұл Қарулы Күштердің құлдырауына және олардың тиімділігінің төмендеуіне алып келуі мүмкін.

Жүргізілген зерттеу сыбайлас жемқорлықтың әлемдік тарихтың барлық кезеңдерінде Қарулы Күштердің дамуымен қатар жүретін тұрақты тарихи құбылыс екенін анықтауға мүмкіндік береді. Сыбайлас жемқорлық нысандарының эволюциясы мемлекеттік басқару мен әскери ұйым құрылымының күрделенуімен шартталады, бұл жергілікті сипаттағы теріс пайдаланушылықтардан жүйелі сыбайлас жемқорлық практикаларына көшуге алып келеді. Сыбайлас жемқорлықтың Қарулы Күштердің жауынгерлік қабілетіне елеулі ықпал ететіні және қарулы қақтығыстардың нәтижесін айқындай алатыны дәлелденді. Әскери іс-қимылдар ауқымы, ресурстарды жұмылдыру деңгейі мен сыбайлас жемқорлық практикаларының таралуы арасында өзара тәуелділік бар екені анықталды. Сыбайлас жемқорлықтың тарихи нысандарын жүйелеу оны мемлекеттік институттардың орнықтылығына және әскери басқарудың тиімділігіне ықпал ететін маңызды фактор ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.